Paweł Edmund Strzelecki
urodziny podróżnika (20.07.1797 – 06.10.1873)

Syn Ziemi Wielkopolskiej

druk
Marysia Thiele - Lubosiewicz
zaw

Paweł Edmund Strzelecki był pierwszym polskim podróżnikiem obecnym na wszystkich kontynentach kuli ziemskiej. Podróż dookoła świata rozpoczął ósmego czerwca 1834 roku z Liverpool (Anglia), a zakończył po prawie dziesięciu latach w Londynie, w listopadzie 1843 roku. Pozostawił po sobie 28 „Strzelecki” nazw geograficznych, oraz cztery nazwy biologiczne, pochodzące od jego nazwiska, nadane dla uhonorowania jego podróży, odkryć i osiągnięć naukowych.

Odkrył szereg złóż kopalnych i minerałów na kilku kontynentach. Jako naukowiec w dziedzinie geologii, meteorologii i gleboznawstwa zdobył uznanie i sławę za życia. Pisarz, publicysta, utalentowany mówca czarujący dowcipem i inteligencją, z łatwością pozyskiwał przyjaźń Anglików, obracając się w kręgu arystokracji, świata nauki i polityków

liscGenialny ekonomista i organizator, sercem altruista i filantrop z narażeniem własnego życia uratował od śmierci ponad 240 000 dzieci irlandzkich w latach wielkiego głodu.
Za zasługi na rzecz głodującej Irlandii królowa Wiktoria uhonorowała go angielskim szlachectwem nadając tytuł Sir, oraz szeregiem najwyższych brytyjskich odznaczeń świadczących o wysokich walorach moralnych Pawła Edmunda Strzeleckiego i jego zasługach dla Wielkiej Brytanii.
Doskonały polityk i negocjator nie obawiał się występować w parlamencie angielskim w obronie pokrzywdzonych.

Za osiągnięcia w dziedzinie nauk uniwersytety angielskie i stowarzyszenia naukowe uhonorowały go szeregiem odznaczeń, nagród i tytułów. W swojej skromności nigdy ich nie używał podpisując się Monsieur P. Edmund Strzelecki.



liscPrzodkowie Pawła Edmunda Strzeleckiego przybyli do Wielkopolski z Niziny Sandomierskiej co najmniej sześć pokoleń przed jego przyjściem na świat. Ród Strzeleckich należał do swoistej arystokracji szlacheckiej, której korzenie sięgają XIV wieku.
    Kolebką rodu Strzeleckich były wsie Strzelce Wielkie i Strzelce Małe, położone w widłach Wisły i Sanu na Ziemi Sandomierskiej. Stąd wywodzili się starostowie, wojewodowie, biskupi, arcybiskupi, sędziowie i kasztelani Królestwa Polskiego o nazwisku Strzelecki.
    Pierwszym historycznie odnotowanym przodkiem podróżnika był wymieniony w 1391 roku właściciel Strzelec Małych, Mikołaj Wątróbka Strzelecki herbu Oksza, starosta krakowski, który w 1413 roku podpisał dokument (przywileje) Horodelskie.

Przez kilka pokoleń Oksza-Strzeleccy posiadali majątki ziemskie w Wielkopolsce. Należały do nich Grochowiska koło Kalisza, a także majątek ziemski Koszuty koło Kórnika na Ziemi Średzkiej. W 1737 roku Koszuty nabyła Teofila z Działyńskich Szołdrska – Potulicka, starościna łęczycka, Biała Dama do dziś strasząca w zamku kórnickim.
Trzy lata później właścicielem Koszut został dziadek Pawła Edmunda Strzeleckiego, Józef Oksza-Strzelecki.
Świadczy o tym poniższy dokument lustracyjny z roku 1740, opisujący stan majątku Koszuty i folwarku Brzeziny o łącznej powierzchni 805 hektarów.

_ Zobacz _  fragment dokumentu lustracyjnego (pisownia oryginalna).

Wychodząc z dworu po lewej stronie droga prowadziła do stareńkiego, modrzewiowego, jednonawowego kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Katarzyny, Panny i Męczenniczki.
Kościół ten często naprawiany nie posiadał określonego stylu. Stąd w lustracjach określano go jako „starożytny”.

liscPo prawej stronie dworu droga prowadziła do gorzelni. Częściowo zrujnowana gorzelnia posiadała sprzęt niezbędny do produkcji alkoholu, wszystko potrzebujące naprawy lub wymiany.
Nie lepiej wyglądała owczarnia pokryta słomą, ale dalej stał nowy chlew i nowa stodoła z wrotami, a na końcu stodoły nowy spichlerz z właściwym zamknięciem. Stara stodoła w połowie wywrócona w połowie ciągle stojąca sąsiadowała ze stajnią też zrujnowaną, a na końcu wozownia z dziurawym dachem, oraz młyn, wiatrak i kuźnia tak samo podupadłe.
Karczma na końcu posiadłości wymagała gruntownego remontu.

Michała Nowaka Chałupa dobra komin nowy, drzwia na zawiasach żelaznych dwoie, drugi napałąkach piec złu, okna w drewno oprawne, stodoła dobra. Dworaki Chałupa Skotarska zgruntu złe, nie zdadzą się do reperacyi.

Po obu stronach głównego traktu ciągnącego przez zabudowania gospodarcze majątku stały chałupy pracowników rolnych (chałupników) z zabudowaniami gospodarczymi. Jak z powyższego opisu widać niektóre chałupy były nowe, inne walące się. Jedne walące się inne odremontowane. Jedne chałupy stały zamieszkałe, inne puste. Kiedyś we wsi mieszkał młynarz i kowal.

Cośmy wszystko widzieli y rekognoscogowali przy autentycznym Woyznym fide honore et fonscientra na fosie rękami naszemi własnemi podpisuiemij.
Działo się w Koszutach Dnia Dziewiętnastego Października roku 1740.

Tu, spośród trzech podpisów jedyny czytelny to Andrzej Strzelecki, syn Józefa, a stryj podróżnika Pawła Edmunda Strzeleckiego.

liscZ lustracji wynika że Koszuty w połowie XVIII wieku były majątkiem zrujnowanym, aczkolwiek o wielkim potencjale. Nie wiadomo czy Józef Strzelecki doprowadził majątek do minionej świetności, gdyż następna wzmianka o Koszutach pochodzi z roku 1775. Właścicielem Koszut był wówczas Józef Zabłocki, chociaż dokumentu sprzedaży posiadłości przez Józefa Strzeleckiego nie znaleziono.
    W 1876 roku Narcyza Żmichowska1, krewna Strzeleckich, napisała: „Andrzej (Strzelecki) umarł kawalerem straciwszy swój i brata (Franciszka) majątek”, oraz że Franciszek (ojciec podróżnika) „był nierządem brata zubożony”.
    Jak mógł Andrzej Strzelecki przepuścić tak ogromny majątek? Przypuszczalnie przegrał go w karty, co w tamtych czasach często się zdarzało.

Józef Strzelecki został dzierżawcą majątku ziemskiego Głuszyna2 położonego na południe od Poznania. Głuszyna nigdy nie stanowiła własności rodziny Strzeleckich. Od połowy wieku XIV do końca wieku XVIII należała do dóbr kościelnych biskupstwa poznańskiego, puszczana w dzierżawę szlachcie.
Majątek liczył 900 akrów urodzajnej gleby i był dochodową dzierżawą przez dwa pokolenia rodziny Strzeleckich.
    Kuzyn Józefa Strzeleckiego, kanonik poznański Wojciech Strzelecki 3 prawdopodobnie pomógł krewnemu uzyskać lukratywną dzierżawę Głuszyny, którą następnie przejął syn Józefa, Franciszek Strzelecki, ojciec podróżnika.

liscPaweł Edmund Strzelecki urodził się 20 lipca 1797 roku w Głuszynie1, dzierżawionej przez państwa Annę z Raczyńskich i Franciszka Strzeleckich4.
Następnego dnia nowonarodzonego chłopca ochrzczono w parafialnym kościele św. Jakuba w Głuszynie. W obecności rodziny i rodziców chrzestnych, pani Felicjany Karwyny i ziemianina pana Piotra Thoroni5, nadano dziecku imię Paweł Edmund.

W 1801 roku Anna i Franciszek Strzeleccy z trójką dzieci: jedenastoletnią Izabellą , siedmioletnim Florianem Piotrem i prawie czteroletnim Pawłem Edmundem opuścili Głuszynę na zawsze.6

W wielu biografiach PES prezentowane jest zdjęcie domu w Głuszynie, w którym PES miał się urodzić. Dziś wiemy, że dwór w Głuszynie stał w innym miejscu a dom ze zdjęcia wybudowano w 1810 roku. Rodzina Strzeleckich nigdy w nim nie mieszkała

Przypisy :
1 1876r.„O Pawle Edmundzie Strzeleckim – Według rodzinnych i towarzyskich wspomnień” Ateneum ;
2 Dziś dzielnica Poznania ;
3 (22.04.1721-19.02.1794), duchowny diecezji poznańskiej, zmarł w Głuszynie ;
4 „Księga chrztów” kościoła parafialnego św. Jakuba w Głuszynie ;
5 Jan Andrzej Toroni, ojciec Piotra, przybył do Polski z Mediolanu i osiadł w Wielkopolsce w 1767 roku. Piotr Thoroni, właściciel majątków Pierzchno i Chudzice w powiecie średzkim;
6 Pod koniec XVIII wieku władze pruskie skonfiskowały dobra kościelne w Wielkim Księstwie Poznańskim i Głuszyna przeszła na własność państwa pruskiego.

Czytaj dalej - część druga  więcej


zaw


Urodziny podróżnika — Paweł Edmund Strzelecki
(20.07.1797 – 06.10.1873) część druga


Paweł Edmund Strzelecki opuścił Polskę w roku 1829. Jego doczesne szczątki powróciły z Londynu do Poznania w 1997 roku by spocząć na Wzgórzu św. Wojciecha w Krypcie Zasłużonych Wielkopolan.
    Ziemia Średzka może być dumna z Koszut i ze związku tego miejsca z do dziś najsławniejszym podróżnikiem Polakiem pochodzącym z Wielkopolski. Nazwisko Pawła Edmunda Strzeleckiego jest znane w wielu krajach świata.

liscW Irlandii jego imię i osiągnięcia włączono w programy szkolne. System ratowania głodującej Irlandii był jego genialną inwencją, wykorzystaną po II wojnie światowej (UNRA) dla ratowania głodującej Europy, oraz wielokrotnie do dziś stosowaną.
    Paweł Edmund Strzelecki nigdy nie zapomniał że był Polakiem. Do końca życia używał swego nazwiska, tak trudnego do wymówienia przez Anglików. Dla ułatwienia zwracano się do niego per „count” (hrabia). Najwyższemu szczytowi na kontynencie australijskim nadał imię polskiego bohatera i patrioty Tadeusza Kościuszko.

Nie opuszczał też Polaków w potrzebie, szczególnie uciekinierów politycznych po powstaniach w Polsce. Paweł Edmund Strzelecki osobiście wstawił się do prezydenta Stanów Zjednoczonych Andrew Jacksona, oraz zwrócił się do Kongresu apelując o pomoc polskim uchodźcom politycznym w USA, co odniosło skutek natychmiastowy.

W Australii Strzelecki wstawił się za Polakami-skazańcami, którzy za kradzieże żywności w Londynie odbywali swe kary na zesłaniu w kolonii angielskiej od roku 1832. Na interwencję Strzeleckiego polscy więźniowie zostali uwolnieni od kar i otrzymali pomoc od państwa „ciesząc się przywilejami”.7

W Polsce postać Pawła Edmunda Strzeleckiego jest mało znana. Ostatnia i jedyna biografia podróżnika w języku polskim pt: „Paweł Edmund Strzelecki: Podróże – Odkrycia – Prace” ukazała się w 1957 roku nakładem Państwowego Wydawnictwa Naukowego, autorstwa Wacława Słabczyńskiego. W Poznaniu, w Bibliotece Raczyńskich, istnieje tylko jeden egzemplarz tej książki.
    Wznowienie nakładu nie ma sensu, gdyż od powstania książki wiele nowych faktów zostało odkrytych, a ostatnio odnalezione dokumenty (w języku angielskim) rzucają nowe światło na enigmatyczną postać Pawła Edmunda Strzeleckiego. W związku z brakiem aktualnych źródeł w języku polskim, artykuły ukazujące się od czasu do czasu w publikacjach polskich mają wiele nieścisłości i często podają błędne fakty.

liscPaweł Edmund Strzelecki nie był żonaty i nie posiadał dzieci. Potomkowie jego siostry Izabelli nosili nazwisko swego ojca, a po bracie Florianie Piotrze przetrwały dzieci jego córek, które nosiły nazwiska swoich ojców. Jak z tego wynika osoby o nazwisku Oksza-Strzelecki nie należą do linii rodzinnej Pawła Edmunda Strzeleckiego.


W 2017 roku przypada 220 rocznica urodzin Pawła Edmunda Strzeleckiego. Mający powiązania z podróżnikiem dwór w Koszutach jest wymarzonym miejscem, w którym pamięć o tym wspaniałym Wielkopolaninie mogłaby być utrwalona w jego pokoju pamięci.
    Taki projekt zjednoczyłby patriotów Ziemi Średzkiej we wspólnym dążeniu do bliskiego poznania niezwykłej postaci sławnego na świecie Wielkopolanina, oraz w nawiązaniu kontaktów z Australią, Irlandią, Anglią i Ameryką w celu dzielenia się wiedzą i informacjami o ciekawych imprezach i obchodach różnych rocznic związanych z postacią Pawła Edmunda Strzeleckiego.

Przypisy :
7 List PES do Adyny z Lauceston (Tasmania), sierpień 1840 r

Marysia Thiele-Lubosiewicz